است كه گروه فراوانى از انديشمندان ما همواره در بامى زندگى ميكنند كه داراى ده‌ها هواى متناقض است وقتى كه در بارهء انسان از نظر موجوديت روانى او از ديدگاه علم باصطلاح صحبت ميكنند ، وجدان را با آن همه فعاليتهاى با عظمتش ، يك پديدهء طبيعى كه زاييده شدهء امر و نهى و بايستگى و نبايستگى دوران كودكى است معرفى ميكنند ، كه اين پديده بعدها در قلمرو زندگى اجتماعى تقويت مىشود و به صورت وجدان اخلاقى دست به فعاليت مىزند . ولى هنگامى كه نوبت باز كردن موقعيت در اجتماع و شهرتهاى قاره اى و جهانى پيش مىآيد ، يا شايد هم وقتى كه از ديدگاه ديگر بمسئلهء انسان مىنگرند ، وجدان را بعنوان اصيلترين عامل درونى انسانى معرفى ميكنند كه مىتواند مستقلا « اصالت انسان و انسانيت را » اثبات كند . اين تناقضگويى همان مثل عاميانه تطبيق مىشود كه « يك بام و دو هوا » طرق شناسائى جامعه اى كه امير المؤمنين على بن ابي طالب عليه السلام در آن حكومت كرده است ما براى دستيابى به طرق جامعه شناسى دوران امير المؤمنين عليه السلام ، نخست بايد واقعيتها و نمودهايى كه در آن جامعه وجود داشته است مطرح نموده ، آن گاه علل و عوامل قطعى و يا احتمالى بروز آنها را جستجو كنيم . در اين مباحث ، ما توجه مشروح و مبسوطى به دوران پيش از اسلام كه جاهليت ناميده مىشود ، نخواهيم داشت ، زيرا به اضافهء اين كه خود امير المؤمنين عليه السلام كليات زندگى آن دوران را بيان فرموده‌اند ، در تاليف مبسوطى كه در پاورقى ذكر مىكنيم مىتوانيد آنها را مفصل مطالعه فرماييد ( 1 ) حقيقت اينست كه اگر كسى بگويد : جامعه اى كه امير المؤمنين عليه السلام در آن

--> ( 1 ) المفصل في تاريخ العرب قبل الاسلام تأليف دكتر جواد على در 10 مجلد .